16 مرداد

دکتر مصطفی معین
وزیر اسبق علوم در دولت های سازندگی و اصلاحات
*****
"دولت تدبیر و امید" در آستانه انتخاب و آغاز به کار است و بنابراین ارزیابی علمی کارنامه دولت گذشته ضروری است. من به
درخواست هفته نامه آسمان در مقاله ای عملکرد کلی مدیریت آموزش عالی طی 8 ساله قبلی را در 5 محور مرور کرده ام که در شماره اخیر آن نشریه (53) به چاپ رسید و متن کامل آن را در وبلاگ قرار می دهم.
&&&&&
آموزش عالی در ایران با پایان جنگ تحمیلی و آغاز دوره سازندگی وارد دوران جدیدی شد که از مهمترین شاخصه‌های این دوران گسترش آموزش عالی در سطح کشور و نیز تمرکززدایی و تفویض اختیارات ستادی وزارت به دانشگاه ها بود. این سیاست راهبردی در دوره اصلاحات تحت عنوان تحول ساختاری باز پیگیری شد و در ماده 99 برنامه سوم توسعه که براساس آن نام وزارت از فرهنگ و آموزش عالی به وزارت علوم،‌ تحقیقات و فناوری تغییر کرد، ایجاد انسجام و یکپارچگی در نظام آموزش عالی کشور در حوزه‌های مختلف آموزش و پژوهش و فناوری هدف گیری شد. همچنین در این ارتباط لایحه جدید وظایف و اختیارات وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به مجلس تقدیم گردید که در آن ماموریت وزارت علوم، در سطح سیاست‌‌گزاری، برنامه‌ریزی کلان و نظارت و ارزیابی و پشتیبانی پیش بینی شده بود و مسائل اجرایی ستادی مانند امور اداری-مالی،دانشجویی،‌ مسایل آموزشی و پژوهشی و گزینش استاد و دانشجو و برنامه‌ریزی درسی در یک پروسه زمان‌مند به تدریج دانشگاه‌ها محول ‌شد. در تدوین برنامه چهارم توسعه نیز به این مساله توجه ویژه‌ای شد و در بند الف ماده 49 برنامه چهارم نیز بر خودگردانی همه جانبه دانشگاه‌ها با محوریت هیئت‌های امناء در زمینه‌های مختلف مالی و اداری و معاملاتی، تشکیلات و سازمان دانشگاه‌ها و مقررات استخدامی تاکید گردید تا از تمام مقررات دولتی مستثنی شود. بر اساس این تفویض اختیارات، انتظار می‌رفت استقلال، آزادی و امنیت، فضای سالم علمی و رقابتی درون دانشگاه‌ها شکل گرفته و تقویت شود. اما اتفاقی که در اجرای کلیت برنامه چهارم توسعه از سوی دولت نهم در پیش گرفته شد به سراغ آموزش عالی هم، آمد. دولت برنامه را کلا کنار گذاشت و جهت‌گیری معکوسی را انتخاب کرد. باردیگر تمرکزگرایی در همه امور دانشگاهی در دستور کار قرار گرفت و وظایف اجرایی به وزارت بازگردانده شد. الان، در روزهای پایانی دولت دهم و هشت سال پس از آغازاین اقدامات، به نظر می‌رسد بتوان ارزیابی واقع‌بینانه و منطقی از عملکرد این دو دوره به عمل آورد. متاسفانه آمار و ادعاهای مطرح شده طی سال های اخیر از سوی مسؤولان فعلی، قابل استناد نیست، اما جهت‌گیری‌ها و اقدامات صورت گرفته و پیامد های آنها خود محک خوبی برای ارزیابی عملکرد هستند. در نگاهی جامع و فشرده، در 5 محور می‌توان عملکرد دولت‌های نهم و دهم در حوزه آموزش عالی را نقد کرد.

*****
1- جایگاه آموزش عالی و نظام دانشگاهی کشور
به دلیل نوع نگاه مسوولان آموزش عالی به علم و دانشگاه که نگاه سیاسی و امنیتی بود، امروز شاهد تنزل جایگاه و اقتدارآموزش عالی و دانشگاه هستیم. تمرکزگرایی در مسایل آموزش عالی، دخالت در امور جزئی و اجرایی، قیمومیت بر دانشگاه‌ها و غلبه روح قانون‌گریزی و پیش بینی ناپذیری بر کلیت دولت و در حوزه آموزش عالی موجب گردید که برنامه چهارم توسعه در عمل کنار گذاشته شود و ماده 49 برنامه که استقلال همه‌جانبه دانشگاه‌ها را مورد توجه قرار می داد، اجرایی نشود. مهمترین نمود این قانون گریزی کم‌رنگ شدن نقش هیئت‌های امناء در اداره دانشگاه‌ها است، یا مثلا جلسات شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری که از ارکان نظام آموزش عالی در تحول ساختاری بود، نیز در ابتدا به ندرت تشکیل شد و سپس این شورا منحل اعلام گردید و پس از ایراد حقوقی به این تصمیم رییس جمهور، جلسات آن در عمل برگزار نشد. نمونه دیگر تشکیل معاونت علمی و فناوری رییس جمهوری بود که با این کار بخشی از وظایف و اختیارات قانونی جدید وزارت علوم، تحقیقات و فناوری منتزع گردید و نوعی دوگانگی به وجود آورد که اقتدار و جایگاه آموزش عالی را بیش از پیش زیر سوال برد.

*****
2- استادان و تربیت نیروی انسانی و توسعه علمی کشور
استاد رکن علمی ثابت و تعیین‌کننده نظام دانشگاهی است. از همان ماه های اول تشکیل دولت نهم و بویژه در دولت دهم،‌ برخورد حذفی با اساتید مبرز به خصوص در رشته های علوم انسانی و اجتماعی آغاز شد. ما در دوره‌های قبل چیزی به نام بازنشستگی‌ سیاسی نداشتیم و به طور طبیعی فرد پس از طی سنوات خدمت بازنشسته می‌شد. در این دوران با همان نگاه غیر علمی و غیر منطقی، ده‌ها نفر را بازنشسته کردند و یا در مواردی حقوقشان قطع شد و یا روند استخدامی‌شان متوقف شد. از آن طرف آئین‌نامه‌های گزینش استاد تغییر داده شد، در واقع به سال‌های اول انقلاب فرهنگی بازگشتیم و "هیات عالی جذب" زیر نظر شورای عالی انقلاب فرهنگی شکل گرفت که فراخوان جذب و گزینش استاد را از طریق وزارت علوم و وزارت بهداشت انجام می دهد. در صورتی‌که در دوره اصلاحات انتخاب اعضای هیئت علمی از گروه آموزشی دانشگاه آغاز می‌شد و در چارچوب ضوابط مربوط پیگیری می گردید. ولی اکنون وزارت است که فرآیند جذب را بدون مشارکت دانشگاه ها انجام می دهد. برداشت من این است که این تغییرات به دلیل نوع نگاه سیاست زده و مبتنی بر سوء ظن به دانشگاه و دانشگاهیان است. در این دوره شاهد هستیم که روند ارتقاء و ترفیع هیات علمی هم دگرگون می‌شود و ماده ای تحت عنوان "امتیازات فرهنگی" برای اعمال نظر در ارتقای مرتبه اعضای هئیت علمی به آیین نامه ارتقا افزوده می شود. استادانی که سوابق علمی زیادی داشته و در آموزش و پژوهش خود موفق بوده اند، در ارتقای علمی آنها اعمال نظرها سلیقه‌ای و سیاسی می‌شود و ارتقای آنها منوط به شرکت در دوره‌های اخلاق و کلاس‌های خاص با عناوین مختلف فرهنگی می‌شود و شرکت نکردن در این کلاس‌ها باعث «وتو»ی فرآیند ارتقای هیات علمی می گردد. بنظر من سرخوردگی، اهانت، رکورد علمی و تحقیر شخصیت استاد دانشگاه نتیجه اینگونه اقدامات بوده است. از نظر تامین نیروی تخصصی مورد نیاز کشور، حجم بی‌کاری دانش آموختگان آموزش عالی افزایش یافته است و افراد بیکار با تحصیلات دانشگاهی ده برابر دیگر افراد جویای کار و اشتغال هستند. از نظر توسعه علمی ایران، همانگونه که در مقاله منتشر شده در مجله علم سنجی (Scientometrics- 62,29,2005) بیان کرده ام، افزایش پیوسته و سریع مقالات علمی کشور نتیجه یک فرآیند طولانی سرمایه گذاری فکری، برنامه ریزی علمی و اجرایی، تقویت زیر ساخت های پژوهشی و گسترش تحصیلات تکمیلی در سال های گذشته از آغاز دوره سازندگی تا پایان دولت اصلاحات بوده است. امری اتفاقی و یا معجزه آسانیست که مثلاً در 4سال گذشته رخ داده باشد.
اما متاسفانه باید به اطلاع برسانم که شتاب افزایش تولید علمی سالانه ایران که در یک دهه گذشته رتبه اول را در سطح جهانی داشت برای اولین بار در سال میلادی گذشته دچار وقفه گردید. در گزارش سالانه مجله مشهور نیچر (Nature) از وضعیت علمی جهان در سال 2012 ، بالاترین شتاب تولیدعلم جهانی به عربستان سعودی تعلق گرفته و ضریب نفوذ (Impact factor) مقاله‌های ارائه شده از سوی این کشور هم تقریباً 2 برابر مقاله‌های علمی ایران بوده است. من در سال¬های 1386 (2005) و نیز 1388 (2007) در گفت‌وگو با مجله نیچر این مساله را پیش‌بینی کرده بودم که با نگاه بسته، سیاست‌زده و برداشت های سطحی از دین در دولت جدید نسبت به دانشگاه و علوم و فناوری، روند توسعه علمی کشور نیز دیر یا زود تحت‌الشعاع قرار خواهد گرفت.

*****
3- دانشجویان، فعالیت‌های دانشجویی و فضای فرهنگی – سیاسی دانشگاه
متاسفانه در سالهای اخیر شاهد برخوردهای سیاسی-امنیتی و حراستی با دانشجویان هستیم. نمونه بارز آن که زیاد هم درباره‌اش بحث شده، پدیده «ستاره‌دار شدن» دانشجویان است. برخورد با انجمن های اسلامی و اصیل دانشجویی باعث تعطیلی آنها در سطح کلی دانشگاه ها شده است. البته تشکل‌های زیادی نه به صورت خودجوش بلکه به صورت فرمایشی، با ماموریت¬های خاص و مرتبط با محافل سیاسی و نظامی خارج از دانشگاه شکل گرفته و محدودیت‌هایی در انجام فعالیت‌های سیاسی-اجتماعی دانشجویان ایجاد شده است. همچنین متمرکز کردن آزمون ورودی دانشجویان دکترای تخصصی نیز خواه‌ناخواه باعث محروم‌شدن استعدادهای برجسته به بهانه‌های سیاسی و ایدئولوژیک شده است. اعمال سهیمه‌بندی برپایه جنسیت در آزمون ورودی دانشگاه‌ها هم اقدام تبعیض آمیز دیگری است که از چند سال قبل به اجرا در آمده است. تفکیک جنسیتی در کلاس ها و فضای دانشگاه‌ها و تاسیس دانشگاه‌های تک‌جنسیتی نیز در دولت دهم به صورت جدی دنبال شده است. طرح "اسلامی‌کردن دانشگاه" از سوی متولیان آموزش عالی با تهدید و ادبیات خشن هم چیزی است که اکنون شاهد آن هستیم، تا جائیکه وزیر وقت می‌گوید دانشگاهی که اسلامی نباشد باید با خاک یکسان شود. باید گفت که در شرایط فرهنگی آسیب دیده جامعه ما، دانشگاه ها بطور نسبی از پاک ترین نهادهای کشور به لحاظ اخلاقی، مالی، اداری و سیاسی هستند.

*****
4- ارزیابی نظام برنامه‌ریزی پژوهشی و آموزشی و مدیریت اجرایی
برنامه‌ریزی درسی از دوره دولت سازندگی در سال¬های 72-1368 و در ادامه آن بویژه در دولت اصلاحات تدریجاً به دانشگاه‌ها تفویض شد، اما در سال های اخیر مجددا در ستاد وزارت علوم متمرکز گردیده است. به همین دلیل طبیعی است که محتوای برنامه‌ها از تنوع برخوردار نبوده و متناسب با دانش روز، مزیت دانشگاه و نیاز جامعه نباشد. گسترش سریع کمی و بی‌رویه ظرفیت دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی بخصوص در دوره های کارشناسی ارشد و دکترای تخصصی، حذف و ایجاد دستوری رشته‌های دانشگاهی بدون رعایت شاخص‌های کیفی از نظر تامین کادر آموزشی، منابع مالی و تجهیزات آزمایشگاهی باعث افت کیفیت مجموعه دانشگاهی کشور و از جمله دانشگاه پیام نور شده است. برخی اقدامات و اخبار مربوط به ایجاد محدودیت در پذیرش دانشجو و یا لغو برخی رشته‌های علوم انسانی به طور خاص در دانشگاه¬ علامه طباطبایی و یا در دانشکده¬های مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف در رسانه های جمعی انعکاس یافت. علی‌رغم همه ادعاهایی نیز که در زمینه گسترش پژوهش های علمی به عمل آمده است، اعتبارات پژوهشی کشور به هیچ وجه با شاخص‌های تعین شده در برنامه¬های توسعه هم‌خوان نیست و فقط در حدود 6 دهم درصد از تولید ناخالص ملی بوده که در بحران اقتصادی سال های اخیر به صفر نزدیک شده است.
روابط و مبادلات علمی بین المللی دانشگاه ها و مراکز پژوهشی هم به دلیل دیپلماسی ناکارآمد و تنش زایی در روابط خارجی به حداقل رسیده و دامنه تحریم ها به انتشارات علمی، چاپ مقالات در مجلات خارجی و مواد و تجهیزات پژوهشی گسترش یافته است.
تغییر پی در پی مدیریت های دانشگاه ها و مراکز پژوهشی، غلبه نگاه سیاسی در مدیران، عدم استقلال رای و ضعف های مدیریتی هم مزید بر مشکلاتی است که در بالا به آن اشاره گردید.
یکی از مخرب ترین اقدامات در این دوره متوقف کردن امر انتخاب روسا و مدیران دانشگاه ها , مراکز پژوهشی , دانشکده ها و گروه های آموزشی توسط اعضای هیات علمی بود که موجب بی انگیزگی استادان برای مشارکت در امور دانشگاهی و سیاست زدگی و عدم کارآیی و ناپایداری مدیریت علمی در دانشگاه ها و مراکز پژوهشی گردیده است.

*****
5- نقش و مسئولیت فرهنگی و اجتماعی دانشگاهو آموزش عالی
مجموعه سیاست ها و اقدامات هشت سال گذشته، شکاف بین دانشگاه با جامعه و دولت را افزایش داده و اکنون نهاد دانشگاه، دانشگاهیان و دانشجویان نقش کمتری در ارتباط با افزایش آگاهی، جلب مشارکت عمومی، اعتماد و سرمایه‌ اجتماعی، حقوق شهروندی و ارزش‌های اخلاقی جامعه خود دارند. عدم تحرک و سکوت دانشگاه در عرصه انتخابات در دوره‌های اخیر و به طور خاص در انتخابات ریاست‌جمهوری، ناشی از همین رویکرد است که با اهداف و چشم انداز توسعه و پیشرفت علمی و همه جانبه کشور فاصله بسیاری دارد. با ترویج فرهنگ خشونت، تهدید و دروغ در گفتار و رفتار مسئولان، بیکاری روزافزون دانش آموختگان و فقدان امنیت فکری، سیاسی و شغلی، شاهد افزایش مهاجرت متخصصان، پژوهشگران، نخبگان علمی و دانشگاهی و دانشجویان به خارج کشور هستیم که باعث زوال بیشتر سرمایه انسانی کشور می شود. این موارد فقط یک ارزیابی کلی از عملکرد هشت ساله اخیر آموزش عالی بود که نیاز به مطالعه و تحقیق و مستندسازی مفصل و دقیق‌تری دارد.

*****

" ارادتمند و دوستدار همیشگی شما "

"نقدی بر عملکرد آموزش عالی در دولت‌های نهم و دهم"
اخلاق و سیاست - بازخوانی انتخابات 84 ؟
گذاری کریمانه به برخی روایت های انتخاباتی
اعتراضیه به عدم تایید صلاحیت چهره های شاخص جامعه پزشکی کشور
مسئولیت اجتماعی پزشک و نظام پزشکی "
پزشک : "دانشمند مسئول"
رونمایی از "اولین گزارش وضعیت اجتماعی ایران"
پاسداشت دموکراسی و حقوق بشر : از میدان آزادی تا میدان التحریر
ویکی لیکس دولتی - از نوع شرعی و اخلاقی!!
برای دخترم سمیه
توسعه علمی - شرط بقا!
به كدامين گناه...؟! - باي ذنب قتلت؟
«پزشكي» و دشواري‌هاي مسئوليت
" راز و نیازی به درگاه خداوند صبور! "
گناه مضاعف !!
هاست , هاستینگ , ثبت دومین , ثبت دامنه , دامنه , میزبانی وب , وب هاستینگ , نمایندگی هاست , نمایندگی دامنه , ثبت دامین , سرور اختصاصی , اجاره سرور